आज नागपञ्चमी। साउन शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने नागपञ्चमी नेपालमा धार्मिक आस्था, परम्परा र सांस्कृतिक विश्वाससँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो। यस दिन नागको पूजा आराधना गर्नुका साथै नाग धारण गर्ने भगवान् शिवको समेत पूजा गर्ने चलन छ। घरको मूलढोकामाथि नागको चित्र टाँसेर दूध, दुबो, अक्षता, फूल, चन्दनलगायत सामग्रीले पूजा गर्ने परम्परा नेपाली समाजमा लामो समयदेखि रहँदै आएको छ।

नागपञ्चमीका दिन नागको चित्र घरको मूलढोकामाथि टाँस्दा नाग, सर्प तथा बिच्छीलगायत विषालु जीवको भयबाट जोगिनुका साथै आगलागी, चट्याङ र अन्य विपत्तिबाट समेत सुरक्षा मिल्ने धार्मिक विश्वास छ। नेपालका विभिन्न नागस्थान, नागपोखरी, कुण्ड तथा मन्दिरमा विशेष पूजा गरिन्छ। काठमाडौंको नक्सालस्थित नागपोखरी, टौदह तथा भक्तपुरको सिद्धपोखरीलगायत स्थानमा नागपञ्चमीका अवसरमा विशेष पूजाआजा हुने गरेको छ।

दोलखाको ट्वापरचासँग जोडिएको नागको किंवदन्ती

नागपञ्चमीसँग जोडिएका स्थानीय किंवदन्ती र परम्परा दोलखामा पनि रोचक छन्। दोलखा शहरभन्दा केही तल रहेको ट्वापरचा भन्ने स्थानमा कुनै समय पोखरी रहेको र त्यहाँ पाँचरंगी नागहरू आउने–जाने गरेको स्थानीय जनश्रुति छ।

स्थानीय कथनअनुसार उक्त पोखरीमा नागलाई सम्झेर पूजा नगर्दासम्म रंगीबिरंगी नागहरू पोखरी वरिपरि घुमिरहन्थे र पोखरीको पानीसमेत हल्लिरहन्थ्यो। दोलखाको कसजु थरका मूल व्यक्ति तथा थकाली पुजारीले पूजा गरेपछि मात्रै नागहरू आफ्नो स्थानमा गएर आराम गर्ने र पोखरीको पानीसमेत शान्त हुने जनविश्वास रहेको छ।

अर्को स्थानीय किंवदन्तीअनुसार एक दिन पोखरीको छेउमा घाम तापिरहेको सेतो नागलाई साधारण सर्प ठानी एक व्यक्तिले ढुंगाले हानेर मारेपछि अचानक आँधीबेहरी आएको र असिना परेर पोखरी आसपासका बालीनालीमा ठूलो क्षति पुगेको थियो। त्यसपछि पोखरीमा पानी सुक्दै गएर अहिले गहिराइ मात्र बाँकी रहेको बताइन्छ। उक्त स्थानमा लामो समयसम्म नागपञ्चमीका दिन पूजा गर्ने परम्परा कायम रहेको स्थानीय स्मरणमा उल्लेख छ।

दोलखामा नागपूजाको अर्को महत्वपूर्ण परम्परा घरको मूलढोकामाथि नागको चित्र टाँस्नु हो। गोबरको सहायताले नागको तस्वीर टाँसेर त्यसमा दुबो, दूध र सिन्दूर चढाई पूजा गर्ने चलन रहेको छ। यो परम्पराले नागपञ्चमीलाई धार्मिक पर्वसँगै स्थानीय सांस्कृतिक पहिचानसँग पनि जोडेको देखिन्छ।

नागका अष्टकुल र धार्मिक मान्यता

धार्मिक ग्रन्थ तथा परम्परामा नागका विभिन्न कुलको चर्चा पाइन्छ। सामग्रीमा कश्यप ऋषि र कद्रूबाट नागका आठ कुल विकसित भएको उल्लेख छ। तीमध्ये अनन्त (शेष), वासुकी, तक्षक, कर्कोटक, पद्म, महापद्म, शंख र कुलिक प्रमुख रूपमा उल्लेख गरिएका छन्। विभिन्न पुराणमा अष्टनागका नाममा केही भिन्नता पनि पाइने उल्लेख छ।

नागसँग सम्बन्धित विभिन्न किंवदन्ती नेपालमा प्रचलित छन्। गोरखनाथले नागलाई आसन बनाएर बसेपछि लामो समयसम्म पानी नपरेको र उनका गुरु मत्स्येन्द्रनाथलाई ल्याउनुपरेको कथा तथा मञ्जुश्रीले काठमाडौं उपत्यकाको पानी चोभारको गल्छीबाट बाहिर पठाउँदा कर्कोटक नागलाई टौदहमा राखेको प्रसंग चर्चित मानिन्छ।

महाभारत तथा पुराण परम्परामा पनि नागसँग सम्बन्धित अनेक प्रसंग पाइन्छन्। नागकन्या र मानवबीच विवाह भएको कथादेखि नागलोक र विभिन्न नागवंशका प्रसंगसम्म धार्मिक साहित्यमा वर्णन गरिएको छ। अर्जुनले नागकन्या उलूपी तथा भीमपुत्र घटोत्कचले नागकन्या अहिलवतीसँग विवाह गरेको कथासमेत सामग्रीमा उल्लेख छ।

नागपञ्चमीमा के गरिन्छ ?

नागपञ्चमीका दिन नागको चित्रमा दूध, दही, अक्षता, फूल र दुबो राखेर घरको मूलढोकामाथि टाँस्ने चलन छ। धार्मिक विश्वासअनुसार अष्टकुल नागको चित्र टाँस्दा घरमा चट्याङ, आगलागी तथा सर्पको भय नहुने मानिन्छ। साथै नाग भूमिमा बस्ने भएकाले नागपञ्चमीका दिन जमिन खन्ने, हलो जोत्ने वा घरको जग राख्ने कार्य शुभ नमान्ने परम्परा छ।

यस दिन व्रत बस्ने परम्परा पनि छ। दिनभर उपवास बसेर सूर्यास्तपछि नागदेवताको पूजाका लागि खीर पकाई पहिले नागदेवता वा शिवमन्दिरमा चढाउने र त्यसपछि प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्ने चलन रहेको सामग्रीमा उल्लेख छ।

नागपञ्चमीका अवसरमा नागदेवतालाई दूध, दुबो, कुश, चन्दन, फूल, अक्षता, लड्डुलगायत सामग्री अर्पण गरी पूजा गर्ने गरिन्छ। विभिन्न स्थानमा नागपञ्चमीका दिन धार्मिक मेला तथा विशेष पूजा आयोजना हुने परम्परा पनि छ।

आस्था र प्रकृतिसँग जोडिएको पर्व

नागपञ्चमी केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित पर्व नभई मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई समेत प्रतिबिम्बित गर्ने पर्वका रूपमा लिन सकिन्छ। वर्षायाममा सर्प तथा अन्य विषालु जीवको गतिविधि बढ्ने भएकाले उनीहरूप्रति सम्मान र संरक्षणको भावना विकास गर्न पनि नागपूजाको परम्पराले भूमिका खेलेको देखिन्छ।

नागपञ्चमीका दिन सर्प तथा अन्य घिस्रने जीवलाई नमार्ने र जमिन खनजोत नगर्ने मान्यता पनि यही प्रकृति–सम्मानसँग जोडिएको सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा देखिन्छ।

दोलखामा भने नागपञ्चमीको धार्मिक आस्थासँग स्थानीय पोखरी, नागसम्बन्धी किंवदन्ती, थकाली पुजारीको परम्परा र घरघरमा नागको चित्र टाँस्ने चलनसमेत जोडिएको छ। यसले पर्वलाई केवल पूजाको दिन नभई पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको स्थानीय स्मृति, लोकविश्वास र सांस्कृतिक पहिचानको दिन बनाएको छ।

यसरी हेर्दा नागपञ्चमी धार्मिक विश्वास, लोककथा, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र स्थानीय संस्कृतिको संगम बनेको पर्व हो। दोलखाको ट्वापरचासँग जोडिएको नागको कथा यसै सांस्कृतिक परम्पराको एउटा महत्वपूर्ण स्थानीय अध्यायका रूपमा आज पनि स्मरण गरिँदै आएको छ।